Het jaar van NS-baas Marjan Rintel: (opnieuw) blijven rijden met minder reizigers - NRC

2021-12-31 15:25:57 By : Mr. Brian and Eddy

Vanwege het coronavirus werken onze medewerkers thuis.

Eind oktober nam Rintel de ‘Klimaattrein’ die via Brussel en Londen naar de klimaatconferentie in Glasgow reed.

N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.

Openbaar vervoer Een groot, landelijk bedrijf met grote, landelijke problemen. Hoe bereid je je voor op groei en een groene toekomst als de helft van je reizigers wegblijft en de kas leegraakt? Het jaar van Marjan Rintel, president-directeur van de Nederlandse Spoorwegen.

Kedeng, kedeng. Minutenlang dendert een trein met zeecontainers langs station Tilburg Universiteit. Marjan Rintel zet een stapje achteruit. De president-directeur van de Nederlandse Spoorwegen wacht op haar stoptrein, terug naar het centrale station van Tilburg. Maar zelfs de baas van NS moet wachten voor de containers van de Nieuwe Zijderoute.

Is ‘wachten’ het thema van het afgelopen jaar? 2021, een jaar van wachten op terugkerende reizigers, op een kabinet met meer geld voor infrastructuur en klimaat, op het einde van de pandemie? Was dit een verloren jaar voor Marjan Rintel?

Nee, zo wil zij 2021 niet typeren. Ze houdt niet van wachten. Hup, doorpakken, niet treuzelen, je verantwoordelijkheid nemen. Dat heeft ze van huis uit geleerd. „Voor mij was dit het jaar van de veerkracht”, zegt ze begin december op het waterkoude perron van Tilburg Universiteit.

Het is haar veertigste werkbezoek dit jaar. Rintel trekt de rits van haar jas omhoog. Ze draagt een geel-blauwe werkjas met haar naam op de borst. Eronder nog een gele jas, ook NS. „Ik ben enorm trots op alle collega’s die hebben gezorgd dat wij onder moeilijke omstandigheden het hele jaar hebben doorgereden.”

NRC volgde de baas van NS het afgelopen halfjaar. Van een werkbezoek op Amsterdam CS en een treincongres in de Beurs van Berlage tot een besloten bijeenkomst met de tachtig hoogste managers van het spoorbedrijf en een uitgebreide wandeling over het vernieuwde station Tilburg en het nabijgelegen stationnetje van de plaatselijke universiteit.

„Voor mij was dit het jaar van de veerkracht”, aldus Rintel. Foto Remko de Waal/ANP

Vijftien maanden geeft Marjan Rintel (Rotterdam, 1967) nu leiding aan het spoorbedrijf. Voordat zij Roger van Boxtel opvolgde, werkte ze hier al. Zij kent NS en NS kent haar. In Tilburg beleeft Rintel een rockstar-momentje: een collega wil dolgraag met haar op de foto. Rintel neemt er ruim de tijd voor.

Ze houdt van de werkbezoeken. Deze zomer heeft de raad van bestuur die hervat. Honderd in totaal, of honderdtien; de woordvoerder is de tel kwijt. „Horen wat er allemaal speelt in het bedrijf is heel belangrijk, zeker in coronatijd”, zegt ze in augustus in de bedrijfskantine op Amsterdam CS.

Af en toe was de pandemie even weg in 2021 – ook voor Marjan Rintel, ook voor NS. Twee weken geleden bijvoorbeeld leek er toch nog een positief einde te komen aan het jaar. Op dinsdag 14 december maakte de Europese Commissie ambitieuze plannen bekend om internationaal treinreizen in Europa te verbeteren. Een dag later betuigde ook de nieuwe coalitie in Den Haag haar liefde voor de trein; zo komen er miljarden voor de Lelylijn naar Noord-Nederland en het spoor in Zuid-Holland, de Oude Lijn.

„Er was nog nooit zoveel aandacht voor groene mobiliteit als nu”, zegt Rintel weer een dag later op station Utrecht Centraal. „Het besef dringt door dat wij Nederland samen duurzaam bereikbaar moeten houden.” En nu haast maken, zegt ze. „Er is geen tijd te verliezen.”

Maar vier dagen later kondigt het kabinet een harde lockdown af en staat Nederland stil. Zo wordt 2021 weer het jaar van corona. Ook voor NS.

Het spoorbedrijf vervoerde afgelopen jaar slechts 48 procent van het aantal reizigers in 2019, net zo weinig als in 2020. NS heeft een bezetting van 95 procent nodig om de coronaverliezen goed te maken. De forens die het geld binnenbrengt, is nog lang niet terug in het ov.

Verder heeft NS problemen in het buitenland. De zieltogende NS-dochter Abellio trekt zich vrijwel geheel terug uit Duitsland. Ook de lucratieve lijnen in het VK staan op de tocht. Het contract in Schotland loopt op 31 maart 2022 af. Wel rijdt NS weer nachttreinen, naar Wenen en Zürich – met veel te veel overheidssubsidie, vindt de concurrentie.

Drie scènes van de afgelopen maanden uit het jaar van Marjan Rintel typeren de problemen van NS. En ze tonen hoe Rintel leiding geeft. Ze is open en gemakkelijk benaderbaar, maar altijd de baas. Ze praat graag met haar medewerkers, maar legt de nadruk liever op feiten dan emoties. „Hard op de inhoud, zacht op de relatie”, noemde ze dat in een interview met zakenblad Management Scope in 2017.

Beurs van Berlage Amsterdam (dinsdag 5 oktober). Thema: klimaat

Ouderwets druk is de ochtendspits op 5 oktober zeker niet, maar de trein naar Amsterdam is behoorlijk vol. Zeven van de tien reizigers zijn terug, meldt NS blij. Ofwel een bezetting van 70 procent ten opzichte van 2019.

Voor Marjan Rintel drukken die cijfers de coronacrisis even naar de achtergrond. Afstand houden is niet meer nodig, heeft het kabinet net gezegd. Mondkapjes hoeven niet meer op het station – wel in de trein.

Oktober is de maand van de publieke optredens. Een maand waarin Rintel de zegeningen van de trein voor het klimaat uitdraagt. Zondag 3 oktober ontvangt ze in Amsterdam de speciale trein die Europa doorkruist voor het Europese Jaar van het Spoor. Eind oktober nemen Rintel en Eurocommissaris Frans Timmermans samen met jonge activisten de Klimaattrein naar de COP26-top in Glasgow.

Duurzame mobiliteit bestaat al, daar moeten we extra moeite in stoppen. Wij zijn onderdeel van de oplossing

Die 5de oktober is Rintel de openingsspreker van het World Passenger Festival. Dit congres voor treinprofessionals in de Amsterdamse Beurs van Berlage is een thuiswedstrijd. Iedereen werkt er voor de trein, houdt van de trein en vindt de trein dé oplossing voor de klimaatcrisis.

Team NS, woordvoerder en medewerkers van Rintel, verzamelt om 8.00 uur op Amsterdam CS. Rintel sluit even later aan in de Beurs. Haar assistent heeft haar vanmorgen nog een appje gestuurd: ‘Kom je wel op tijd?’

Op het podium begint Rintel met de woningmarkt. Nederland moet de komende jaren 1 miljoen woningen bouwen, vertelt ze. „Investeren in het ov is daarbij van het grootste belang. Alleen dan kan iedereen die in die nieuwe huizen woont, zich ook duurzaam verplaatsen. Anders staat binnen de kortste keren overal een nieuwe tweedehands auto voor de deur.”

Het schrikbeeld van de vervuilende occasion gebruikt ze vaker.

Het thema woningbouw slaat niet erg aan in de zaal. Enthousiaster is het publiek als Rintel de politici hekelt die te weinig kijken naar de klimaatvoordelen van het spoor. „In de Europese plannen is daar nauwelijks oog voor. Liever kijkt men naar de auto en het vliegtuig.” Het is toch gek, zegt ze, dat alle aandacht uitgaat naar de problemen en niet naar de oplossingen. „Duurzame mobiliteit bestaat al, daar moeten we extra moeite in stoppen. Wij zijn onderdeel van de oplossing.” De zaal klapt.

Rintel (r) met haar Oostenrijkse evenknie, eind mei, bij de aankomst van de eerste Nightjet uit Wenen/Innsbruck op Amsterdam Centraal. Foto Remko de Waal/ANP

Na haar toespraak krijgt Rintel op het podium gezelschap van Oostenrijkse, Britse en Duitse ov-collega’s. „Het is vervuilender om een taxi te nemen van het centrum van Londen naar Heathrow dan de Eurostar van Londen naar Parijs”, haakt Mike Cooper in, bestuursvoorzitter van vervoerbedrijf Arriva in het VK.

NS heeft zich erover verbaasd dat Nederland nog geen aanvraag heeft ingediend voor het Europese coronaherstelfonds. „Er is 5 tot 6 miljard euro beschikbaar”, zegt Rintel na haar optreden. „Bijvoorbeeld om Nederland beter aan te sluiten op het hogesnelheidsnetwerk in Duitsland.” NS en ProRail willen het spoor uitbreiden langs de A12, tussen Den Haag en Arnhem, richting Ruhrgebied.

Die investeringen zijn nodig, zegt Rintel, om een alternatief te bieden voor de luchtvaart. „We moeten ook de complexiteit van het systeem verkleinen. Zorgen dat je eenvoudiger een kaartje kan kopen, en je bagage kwijt kan in de trein.”

Hoe lastig de trein het heeft tegenover het vliegtuig, bewijst Rintel zelf bij haar trip naar de klimaatconferentie in Glasgow. Heen neemt ze dan wel de trein, terug gaat ze met het vliegtuig. Ze wil zondagavond thuis zijn; haar dochter zit in het examenjaar en ze heeft met haar afgesproken dat ze thuis is op de avond voor de belangrijke toetsweek begint. „Ik vlieg voor 25 euro. Dat kan toch bijna niet…”

NS-hoofdkantoor Utrecht (woensdag 27 oktober). Thema: financiën, coronacrisis

Onder het NS-hoofdkantoor in Utrecht staan een sprinter en een intercity, er is een wachtkamer en er staat een conducteur. Dit is Het Trefpunt. Hier houdt het bedrijf zijn personeelsbijeenkomsten. De treinen zijn modellen. En de conducteur is een paspop.

Op 27 oktober ontvangt de raad van bestuur hier alle topmanagers. Het is crisis. Marjan Rintel wil de tachtig ‘transformatieleiders’, die NS moeten omvormen tot een modern en wendbaar bedrijf, bijpraten over de financiële problemen.

Velen zien elkaar voor het eerst in coronatijd. Rintel is blij dat ze eindelijk weer eens praat voor een zaal echte mensen. Net zoveel vrouwen als mannen, vooral dertigers en veertigers. Een enkeling is van niet-westerse afkomst. Alleen de operationeel directeur draagt een das.

Na een aantal hoopvolle maanden met meer reizigers in de trein raakt Nederland opnieuw in een coronagolf. Voor NS betekent dat: blijven rijden met veel minder reizigers. „De thuiswerker keert terug in de trein”, zei Rintel voor de zomer in een interview in het FD. „Mensen snakken ernaar om elkaar weer te zien.” Maar wanneer het moment komt dat de foréns weer de trein neemt…

Rintel begint met een paar verbindende woorden. „We komen door de crisis door te luisteren. Praat met jullie mensen.” Ze citeert de Amerikaanse dichter en gedragswetenschapper Leo Buscaglia. „Als ik je vraag naar mij te luisteren / en je begint me adviezen te geven / dan doe je niet wat ik vraag” – uit het gedicht Please listen.

Ze vertelt over haar eerste jaar als president-directeur. „Het was een achtbaan.” Dan volgt commercieel directeur Tjalling Smit. Hij brengt de nare boodschap: NS staat voor een „gigantische financiële uitdaging”. Er is een groot inkomstenprobleem en dat wordt alleen maar groter. Iedereen bij NS is blij dat hij of zij weer reizigers ziet, maar dat beeld dreigt het bedrijf in slaap te sussen. Het zijn alleen recreatieve reizigers, scholieren en studenten die terug zijn. „De forens gaat pas weer reizen als hij van de baas op kantoor moet komen.”

En juist die reiziger levert NS het meeste op.

Na een aantal hoopvolle maanden met meer reizigers in de trein raakt Nederland opnieuw in een coronagolf. Voor NS betekent dat: blijven rijden met veel minder reizigers

De bezuinigingen die NS doorvoert, gaan niet snel genoeg, blijkt tijdens de bijeenkomst. Het spoorbedrijf wil tot 2025 1,4 miljard euro besparen. Circa tweeduizend banen op 20.000 werknemers verdwijnen. Dat moet gebeuren via interne herplaatsing en natuurlijk verloop; iedere werknemer heeft een werkgelegenheidsgarantie gekregen. Rintel: „Van nieuwe bezuinigingen is geen sprake.”

NS moet „meer een grote broek aantrekken”, zegt een manager. „We moeten niet afwachten. We moeten de overheid zeggen dat we meer steun nodig hebben.” Het kabinet gaat onze problemen niet meer oplossen, klinkt het vanuit de raad van bestuur. Tot 1 september 2022 krijgen NS en andere vervoerders een beschikbaarheidsvergoeding openbaar vervoer (BVOV) om de dienstregeling grotendeels te handhaven.

Maar de kans dat de BVOV wordt verlengd is „nul”, denkt NS eind oktober. Op de bijeenkomst in Het Trefpunt klinkt enige angst dat het bedrijf daardoor niet snel genoeg kan vernieuwen om de groei ná Covid-19 aan te kunnen. „Dan wil iedereen weer met de trein. Als we dan niet kunnen leveren, ontploft Nederland”, zegt een manager vanuit de zaal.

Twee maanden later, op Utrecht Centraal, komt Marjan Rintel terug op de beschikbaarheidsvergoeding. Ze kijkt nu toch weer naar de overheid. „De bezetting is gedaald naar 40 procent. Dit is een heel andere tijd.” Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat beslist in het eerste kwartaal van 2022 over verlenging van de steun.

Eind januari: Rintel (gele jas) inventariseert, samen met de baas van ProRail en toenmalig staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat) de schade bij station Eindhoven Centraal na de avondklokrellen. Foto Rob Engelaar/ANP

NS-stations Tilburg en Tilburg Universiteit (maandag 6 december). Thema: maatschappelijke rol NS als werkgever en in de stad

Hoe bevalt je werk? Marjan Rintel schiet een conducteur aan op Tilburg Universiteit. Prima, antwoordt de man en hij stapt uit zijn Sprinter. „Alleen ben ik het behoorlijk zat om reizigers keer op keer te vragen of ze hun mondkapje willen opzetten.” Al eerder klaagden NS’ers dat reizigers agressief reageren op de coronamaatregelen.

Rintel neemt de tijd voor haar collega. Zoals ze iedere medewerker aanschiet bij haar bezoek aan de twee Tilburgse stations. Het is haar veertigste werkbezoek dit jaar. In Duitsland, bij het noodlijdende Abellio is ze niet geweest. „Nee, dat laat ik over aan de lokale directie.”

Op maandag 6 december maakt Rintel een safety walk op het vernieuwde hoofdstation in Tilburg. Met een collega-manager inspecteert ze er de sociale veiligheid. De NS’ers die ze spreekt, zijn enthousiast over de verbouwing. Ze klagen wel dat de service aan reizigers is verslechterd. Zo moest laatst een blinde vrouw lang wachten op het perron, vertelt een leidinggevende. „Ze raakte behoorlijk in paniek.” Hij zat achter het loket, was de enige medewerker en kon niet snel weg van zijn plek.

De NS’ers die ze in Tilburg spreekt, zijn enthousiast over de verbouwing. Ze klagen wel dat de service aan reizigers is verslechterd

In Tilburg ziet Rintel meer concrete gevolgen van de reorganisatie bij de afdeling Service Stations. In heel Nederland verdwijnen serviceloketten en perronhulp. De meeste reizigers kopen hun kaartje in de automaat. En wie in nood is, drukt op de rode knop van de alarmzuil. Dat zou vier- tot vijfhonderd volle banen schelen, maar de bonden hebben werk weten te behouden voor honderd mensen. De FNV waarschuwde eerder voor „veel minder contact met reizigers en voor hen dus minder service” en „hogere werkdruk per standplaats”.

Rintel loopt naar de servicebalie en spreekt de vrouw aan achter het loket. Die vertelt dat ze al 37 jaar voor NS werkt. Ook haar vader, zwager en andere familieleden werkten voor de Spoorwegen. Maar nu houdt het op. Tilburg heeft vanaf 1 januari geen bemand loket meer en de vrouw stopt bij NS. Op 31 december valt ze nog wel in voor een collega. „Ze kregen het rooster niet rond.”

Rintel praat met de vrouw, meer als belangstellende dan als de hoogstverantwoordelijke voor haar vertrek. „Natuurlijk leef ik met haar mee”, zegt ze later. „Van mens tot mens. Maar ik moet ook het grotere geheel in de gaten houden. Dat kan een medewerker lastiger overzien.” Bovendien, zegt ze, hebben we al honderd medewerkers van baan naar baan geholpen binnen NS.

Toezeggingen doet Rintel evenmin aan de Tilburgse bestuurders die komen praten over de rol van NS in de stadsvernieuwing. Wethouder Bas van der Pol (Ruimtelijke ordening, D66) neemt Rintel en haar medewerkers mee naar Tilburg Universiteit. Het voormalige Tilburg West is niet het mooiste station van de spoorwegen. Drie perrons, lage bebouwing, een loopbrug over de weg. De flats bij perron 3 zijn hard toe aan renovatie.

In 2018 hoorde Tilburg Universiteit nog bij de snelst groeiende stations van Nederland. Maar vorig jaar zag het vanwege corona het aantal reizigers sterk dalen. Alleen op NS-station Schiphol stapten minder mensen in.

De gemeente heeft grootse plannen met Tilburg Universiteit. Al in 2019 sprak het stadsbestuur over renovatie. Een vernieuwd station moet de oude volkswijken rondom dit station een impuls geven. Bovendien moet een betere verbinding met de campus studenten en medewerkers van de universiteit uit de auto krijgen.

Wanneer Tilburg Universiteit wordt aangepakt, is nog onduidelijk. De lokale bestuurders kunnen in elk geval hoop putten uit het coalitieakkoord. Rutte IV wil bouwen in „veertien verstedelijkingsgebieden en in kansrijke spoor- en kanaalzones bij voorkeur bij bestaande infrastructuur en knooppunten”. De Brabantse stedenrij Breda-Tilburg-Den Bosch is zo’n gebied. Voor deze regio’s is 7,5 miljard euro beschikbaar.

Marjan Rintel heeft intussen afscheid genomen van Tilburg en gaat naar huis. Met de auto, niet met de trein. „Ik moet nog een vertrouwelijk gesprek voeren, online via Teams, met KLM, Schiphol en Amsterdam over de Noord-Zuidlijn.” Dat voert de baas van NS liever op de achterbank van de dienstauto dan in de eerste klas.

Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt. U kunt ons ook anoniem een tip geven.